Nunca digas "hacia"

Nunca, ao falares galego, digas "hacia". Se case sempre a evitamos na escrita, na fala outro tanto. A verdade é que nin na escrita se tivo sempre o coidado de a evitar. Relendo estes días Escola de menciñeiros e fábula de varia xente, do grande mestre Álvaro Cunqueiro, no relato titulado "Matías Vello", referindo a cando este imaxinativo cociñeiro estivera por longo tempo desaparecido da súa Pastoriza natal, escríbese: "Non sei quen contou que estaba de lego ou cociñeiro nun convento, hacia León; estaría de cociñeiro, que o era de mérito, e maxinativo".

Aquí, e noutras entradas que teño mentes de lle engadir, hanse peneirar razóns abondas para fuxirmos sempre do emprego desa preposición, por innecesaria, estraña á nosa lingua e, sobre todo, moi perigosa. Xunto coa forma "eres" e algún outro castelanismo, a preposición hacia é un premente ariete destrutor da identidade da lingua galega. Porén, case non hai quen na oralidade empregue outra. Aínda que dispomos de moitas preposicións e locucións prepositivas que poden moi ben substituíla en calquera dos múltiplos contextos posíbeis, porén é en todos eles, casemente, a única empregada pola maior parte dos falantes.

Non hai moitos días, ouvimos pola radio un treito das declaracións dun coñecido membro do consello da Xunta de Galicia, quen nun punto delas falou de "mirar hacia adiante". Uns días despois, estándomos uns docentes a tratar de non sei que, un de nós vai e di : "Cómpre mirar hacia o futuro". Onte, por casualidade, véndomos un informativo da TVG, tivemos a ocasión de escoitar un veciño de Leiloio dicir, referíndose ao rótulo Benvidos a Buño que alguén lles chantou no medio daquela vila, que o alcalde de Malpica, consciente do torto cometido, prometía que logo se trasladaría a onde debía estar,"cen metros hacia alá", onde Buño comeza. Cada vez que un escoita estes usos, xa logo se sente tentado a encartar e dar a causa por perdida. Mais, se moitos tomarmos conciencia cabal da perigosidade deses arietes que nos derruban muros e nos furan o chan que pisamos, cabe a posibilidade de axiña adoptarmos un proxecto eficaz de defensa da identidade, sistema e norma(s) tradicionais da lingua. Desde esta residual esperanza escribo este artigo.

Primeiro, vexamos o que no galego ten de estraño a preposición hacia. O seu étimo é un non documentado prerromance *de face ad. Áchanse no castelán medieval as formas intermedias faz a e fazia. Nin no galego, que eu saiba, nin no protorromance occidental hispánico aparecen sequera indicios dunha forma cognada. Se a houbese, teriamos faza como resultado evolutivo, e non unha forma cun h- aparecido tras a aspiración de F- e, máis tarde, a caída daquel son farínxeo. Se en portugués se emprega a expresión em face de, " perante", evidente semella que se trata dunha locución prepositiva de creación relativamente recente, formada a partir do substantivo face, "cada unha das dúas partes laterais do rostro humano". De por parte, esta locución portuguesa non se usa no sentido de dirección ou destino dun movemento, principal en hacia e nas súas homólogas doutras linguas.

Vexamos agora que o recurso á preposición hacia é en galego totalmente innecesario. Eu non teño conciencia de a empregar nunca na miña fala galega. Coido que ata os meus quince anos, cando deixei por vez primeira o meu ámbito natal, nunca a usaban os meus familiares, compañeiros e conveciños. Andando o tempo e sobre todo nos últimos anos, veño verificando con tristén que a empregan xa moitos dos que se criaron comigo. Onde se lles pegou, non o sei ou pouco importa agora tratar de o explicar. Importa ante todo vermos que o cambio non é aínda, por sorte, totalmente irreversíbel.

Haberá quince días sucederon estas dúas autocorreccións que paso a narrar. Dunha parte, era un coro polifónico disposto en catro liñas, que deseñaban unha figura semicircular. As dúas liñas dianteiras eran de mulleres. Na primeira delas, a metade da esquerda, formada polas sopranos, mantiña moi apretadas as contraltos, que ocupaban a metade da dereita. Entón unha das contraltos rogou ás sopranos: "Facede o favor de achegarvos un pouco hacia alá". Eu, que andaba xa cismando co noso tema, roguei coma quen non quere a cousa: "Non digades nunca hacia; é castelán". E a dona interpelada, de sesenta anos, corrixiuse no momento: "Facede o favor de corrervos para alá".

Uns días despois, outra dona da mesma idade describía a un dos seus fillos a ubicación da rúa Filgueira Valverde, en Pontevedra. "Sabes onde está a rúa Uxía Novoneira. A seguinte hacia a estación, esa é a rúa Filgueira Valverde". A min, que asistía á conversa con atención por me interesar a información que se subministraba, ocupado tamén coa miña teima, saíume espontaneamente o rogo: "Non digades nunca hacia; é castelán". E aquela nai autocorrixiuse no momento: "A seguinte contra a estación é a rúa Filgueira Valverde". Andando uns quince días, o fillo destoutra dona, licenciado universitario, galegofalante por educación e por opción, sorprendino empregando a preposición hacia cando falaba en galego con outro galegofalante, tamén universitario.

Debo dicir, de por parte, que fiquei entre satisfeito e gratamente sorprendido no tocante á capacidade das referidas donas para corrixiren no intre e sen máis pensar o seu emprego de hacia. Isto demostra que a partida non está perdida aínda. Ademais a súa resposta ao estímulo corrector seméllame ben interesante. Eu mantiña xa de antes o convencemento de que na fala da miña infancia eran as preposicións contra e para as que máis comunmente empregabamos nos contextos onde agora, por seguimento da norma castelá, moitos galegofalantes empregan hacia. Comentaba este meu parecer recentemente cun amigo vinte anos máis novo ca min, dotado de moi boas competencias lingüísticas no referente á norma prescritiva da lingua galega. No transcurso da conversa preguntoume: "E logo cara a?". "Esta locución -respondinlle- lembro que tamén a usabamos; aínda que menos do que aquelas, contra e para. E sobre todo coido que a empregabamos cun dobre sentido, de dirección do movemento e de orientación do móbil, asemade". Por iso, unicamente a empregabamos en referencia a persoas ou a obxectos percibidos como orientábeis. En todo caso, polo que me lembro, sempre ou case sempre era substituíbel por contra ou para. Poñamos por caso, a oración Vírao cara á esquerda -falando dun meniño ou dun obxecto orientábel- podía substituírse por Vírao contra -ou para- a esquerda. En cambio, a transformación inversa non era previsíbel tratándose dun obxecto dificilmente orientábel. De alguén que estivese a fender un cachopo de madeira, non se esperaría que lle dixese ao axudante: "Pono/Vírao cara á esquerda", senón: "Pono/Vírao contra a esquerda" ou "Pono/Vírao para a esquerda".

Voltarei proximamente, se teño vagar, sobre outros aspectos relacionados co noso tema. Entre tales aspectos, tentaremos de entender por que hacia, forma xa de noso por moito que nos doa, está tendo tanto éxito que escorrenta ou elimina as "sinónimas" tradicionais, e, vistas as cousas desde a nosa banda, por que estas outras se retiran ou son abandonadas por nós, os utentes. A comparación co que sucede verbo disto noutras linguas neolatinas, pode axudarnos a entender o que aconteceu, ou está a acontecer, na lingua galega e por iso, na medida en que o proceso non acadou o seu termo, pode aínda ter volta.

Nunca digas "eres"

Nunca, ao falares galego, digas "eres". Nin o escribas. É un castelanismo innecesario. Verás axiña por que; se o non soubeses xa...

En latín tiñamos, no presente de indicativo, ES para a segunda persoa e EST para a terceira. Andando o tempo, aconteceu que o -T final se deixou de pronunciar. De resultas, ocorreu un fenómeno de sincretismo entre dúas unidades moi próximas, cun risco moi grande de ambigüidade e mesmo de incómoda confusión na praxe comunicativa. Había, coma sempre, varias posibilidades de escudir este risco, e as linguas resultantes da evolución diferenciada do latín resolveron de maneiras distintas tal situación problemática.

Reparemos na solución francesa. Na escrita, o francés mantén a forma gráfica latina: es e est, respectivamente. Na oralidade, que é o que máis importa e onde o risco de ambigüidade é maior, esas formas non ofrecen diferenza fonética ningunha. A ambigüidade resólvese, como tantas outras veces na conxugación francesa, mediante a anteposición dos pronomes persoais correspondentes, tu e il/elle, respectivamente; moi coherentemente, por certo, co xenio e o sistema desta lingua. Teñamos en conta que aime (je), aimes, aime (il/elle), aiment e aime (tu, imperativo) son formas que corresponden a nove unidades distintas en canto ao contido -inclúase o presente de subxuntivo- e, aínda así, todas elas se realizan cunha mesma materialización fonética. Só o pronome persoal que as precede ou segue, e mais o contexto sintáctico, as desambigúan, sen resíos de confusión, na fala oral; e na escrita, segundo os casos.

A solución do bloque galego-portugués foi outra. A caída do -T final latino fíxo confluír ambas persoas na forma es, realizada con "e" aberto para os dous valores. Como o galego non xeralizou o emprego das formas suxeito do pronome persoal ante as formas verbais, debeu botar man dun recurso diferente. Este consistiu en simplemente facer caer o -s final na terceira persoa do presente de indicativo do verbo ser; moi coherentemente, obsérvese aquí tamén, co xenio e o sistema da lingua. Efectivamente, na conxugación galega as formas da terceira persoa non rematan en -s, senón regularmente en vogal -a ou -e, e xustamente pola ausencia dese -s se distinguen formalmente da segunda persoa. Ou sexa -vamos aos exemplos-, é é a es como ama é a amas, quere é a queres, ve é a ves... En conclusión, o galego resolveu moi satisfactoriamente a problematicidade da colisión homonímica daquelas dúas formas da conxugación latina e, polo tanto, non ten necesidade ningunha de lle tomar emprestada ao castelán a súa particular e ben estraña solución.

O que fixo o castelán foi engordar o corpo fonético da forma es da segunda persoa e para iso botou man de eres, forma esta que no antigo se usara para a segunda persoa do futuro e que daquela ficaba libre porque o seu lugar estaba ocupado pola perífrase ser has, logo serás. Obsérvese que a solución castelá, aínda que non se lle poida negar lexitimidade, nin orixinalidade, é menos coherente do que as solucións francesa e galego-portuguesa. Supón unha dobre irregularidade: unha terceira persoa rematada en -s, contra o usual e adoitado no sistema, e a introdución dun estrañísimo novo morfema gramatical para a formalización do contido "segunda persoa do presente de indicativo".

Velaquí as razóns polas que nunca debes en galego dicir "eres". Xa sei que me podes obxectar que ata Rosalía o fixo, sobre todo nalgúns versos dun grande e emblemático poema:

Cando penso que te fuches,
negra sombra que me asombras,
ó pé dos meus cabezales
tornas facéndome mofa.

Cando maxino que es ida,
no mesmo sol te me amostras,
i eres a estrela que brila.
i eres o vento que zoa.

Si cantan, es ti que cantas;
si choran, es ti que choras;
i es o marmurio do río,
i es a noite i es a aurora.

En todo estás e ti es todo,
pra min i en min mesma moras,
nin me abandonarás nunca,
sombra que sempre me asombras.

Se contarmos as formas remarcadas con cursiva, acharemos para unha mesma unidade lingüística dúas formas gráficas e morfolóxicas: es, con sete ocorrencias, e eres, con dúas. Semella ben que Rosalía recorreu ao castelanismo por mor da medida e eufonía dos versos en que a introduciu. O resultado estético é bo; porén o sistema e a norma da lingua resultan magoados. Non a todos, está claro, se lles pode pedir todo. O poeta pode desviarse da norma sen dano para o produto estético.

Nota.- Observaranse no texto rosaliano outras incorreccións (segundo a norma prescritiva e tamén segundo a descritiva tradicional): "si" por "se" e "i" por "e", principalmente. A lingua de Rosalía amosa numerosos castelanismos, ben doados de explicar nunha muller de formación vilega e castelanófona, á parte dos xa presentes no galego oral que aprendeu ou ouviu sendo nova. Eses que enriba sinalamos, débense á primeira causa referida, non a esta segunda.

Acendimos ou acendemos?

Un dos trazos que amosa ben ás claras estarmos axeitando o galego á norma castelá é a moi estendida tendencia pola que, para a cuarta persoa do pretérito de indicativo, escribimos ou dicimos acendimos, comimos, corrimos, etc., no canto de acendemos, comemos, corremos... A causa non é leviá. O propio sistema de noso resulta violentado. Que razón había para que introducísemos ese cambio? Verdadeira e boa, ningunha. Para que se afiance e apareza ata en libros e revistas que se supón pasaron por un trámite de corrección lingüística, hai menos razóns aínda. Un feito e o outro só se explican pola influencia do sistema e norma da lingua castelá, que, como se sabe, nos verbos da segunda conxugación distingue morfoloxicamente se nos referimos a un momento anterior ou ben a outro coextensivo co tempo da enunciación, é dicir, se usamos o pretérito (cogimos) ou ben o presente (cogemos).

Non vale a razón de que convén desfacer a ambigüidade que se produce ao empregarmos unha única expresión para dous valores bastante diferentes. Dar por boa esta razón levaríanos a importar tamén do castelán a variante vulgar cantemos, moi espallada por toda España, para o pretérito, fronte a cantamos, empregándomos esta só para o presente. E así teriamos no presente da primeira conxugación: canto - cantas - canta - cantamos - cantades - cantan, e no pretérito perfecto: cantei - cantaches - cantou - cantemos - cantastes - cantaron. Por este camiño acadariamos asemade os obxectivos de castelanizar o sistema galego e avulgarar a súa norma. Mais non se negará a utilidade do recurso. Os que teñen receo en dicir "Antes comemos peixe e agora comemos carne" porque lles parece ambiguo, prefiren dicir "Antes comimos peixe e agora comemos carne". Por esa regra de tres viralles ben dicir tamén "Antes cantemos e agora choramos". Mágoa será para os tales non dispor de tal posibilidade de distinción no caso dos verbos da terceira conxugación. Moi contra o seu gusto terán que dicir "Antes oímos cantar e agora oímos chorar". Que se lle vai facer, a lingua ten estas limitacións! Claro, e o castelán non lles vén botar unha man, pobriños!

Falando xa en serio... Vai sendo hora de que os utentes convencidos da nosa lingua preservemos a súa integridade e non nos convertamos en elos da cadea que move a súa ruína. O castelán prescritivo non estendeu á primeira e terceira conxugacións a diferenciación formal entre presente e pretérito perfecto simple na cuarta persoa deses tempos. Nas formas cantamos e oímos a expresión é a mesma e, aínda así, mantense a diferenza de contido. O contexto verbal (adverbios de tempo e outros deícticos temporais) e o contexto situacional, ademais da realidade á que refire o discurso, son parte tamén da linguaxe. Estes elementos son abondos para desambiguar calquera expresión. Isto mesmo acontece en galego, e non só con cantamos e oímos, senón tamén con comemos e formas semellantes de todos os verbos regulares da segunda conxugación. Isto é o tradicional na norma e no sistema da lingua galega. Cunha avantaxe, se se quere, en comparación co castelán: o sistema e a norma tradicional de noso son uniformes, neste punto, para as tres conxugacións. Nas tres emprega idéntica forma con dous valores temporais diferentes. Este fenómeno ten un nome en lingüística: chámase sincretismo. Consiste na suspensión da manifestación formal, nun paradigma, dunha diferenza de contido que se manifesta formalmente noutros paradigmas análogos. Nos demais tempos da conxugación non se dá sincretismo para a cuarta persoa. Mais ollen. Dáse, por exemplo, en canto a persoa e modo coas formas canta, le, abre... Non é certo que tanto valen para segunda persoa de presente de imperativo como para a terceira do presente de indicativo? Dáse, no referente á persoa, coas formas cantaba, lía, abría... Non si que serven tanto para a primeira como para a terceira persoa do imperfecto de indicativo? O sincretismo non é un fenómeno teratolóxico, non hai por que o corrixir nunca, só o seguidismo castelanófilo explica a preferencia de comimos perante comemos, collimos perante collemos, etc. Corrixámonos e axudemos outras persoas a traballaren na mesma angueira.

Este verán, polas festas grandes da vila, estaba -quen: el, ela, eu?- cuns amigos entre moito público escoitando un grupo folk. A certa altura do concerto un dos músicos presentou a peza que ían interpretar. Dixo dela estar inspirada nun tema popular de certa bisbarra do país, á que se referiu despois con grandes louvanzas para rematar dicindo: "Nesa terra e da súa xente foi moito o que aprendimos ." Haberá quince días tropecei de bruces, na páxina dunha novela premiada haberá unha década e da que xa se fixeron unha ducia de reedicións, con este pelouro: "Na entrada da casa paramos e acendimos uns fachos..." Veña en boa hora o día en que fenómenos destes non acontezan, sequera en situacións e escritos dos que o destinatario é o gran público.

E e i na conxunción

Un tema me foi proposto recentemente para o seu tratamento nestas lerias, o do uso de i no canto de e para a conxunción coordinante empregada como signo de unión. Exemplos serían: “o pai i o fillo”, “homes i mulleres”, “cebada i avea”, “millo i centeo”... A amiga que me fai a suxestión, apúntame a súa explicación causal. Trataríase dun castelanismo, pois en realidade é a conxunción castelá y a que se está a empregar.

Eu coido que así é, ou pode ser; mais non en todos os casos. Nunha parte bastante extensa de Galiza a conxunción e ten dúas variantes de realización fonética, [ɛ] e [j]. A primeira variante ocorre diante de palabra que comeza por consoante, como en “homes e mulleres”, “centeo e millo”. A segunda, diante de palabras que comezan por vogal, como “mulleres e homes”, “o pai e o fillo”, “cebada e avea”, “tu e el”... Nestes casos, e sempre nesa parte do territorio, a conxunción realízase como semiconsoante prenuclear verbo da vogal inicial da palabra seguinte, producindo asemade o efecto de abrir nun grao esta vogal. E así teremos realizacións fonéticas como [oˈpajjɔˈfiʎo], [θeˈβaðajaˈβea], [ˈtuˈjɛl]. Mentres que, cando ocorre ante consoante, teremos: [ˈɔmesɛmuˈʎɛɾes], [θenˈtewɛˈmiʎo]. Digamos que esta diferenza de pronunciación non ten por que se reflectir na escrita. Nun caso e noutro, parece mellor escribir sempre a mesma grafía, e, que logo realizaremos cun son ou con outro se somos falantes daquelas terras ourensás onde se diferencia, ou se quixermos falar coma eles.

No resto do territorio galego a conxunción e só admite, por norma, a realización consistente en a pronunciar como vogal palatal medioaberta [ɛ], independentemente de que ocorra ante vogal ou ante consoante. De xeito que soará en “o pai e o fillo” [oˈpajɛoˈfiʎo] coma en “pai e fillo” [ˈpajɛˈfiʎo]. Cando alguén a realiza como [i] ou [j] en calquera contexto -por exemplo, [oˈpaj i oˈfiʎo], [oˈpaj joˈfiʎo] e [ˈpaj i ˈfiʎo]-, daquela pódese coidar que se trata dun castelanismo. Nótese que nestas realizacións non se abre a vogal seguinte, cando é o caso. O que quere dicir que non se está seguindo a fala das zonas onde se diferencia a pronunciación segundo o contexto fonético.

Percibo que estas realizacións xa se ouven moito menos do que hai entre corenta e trinta anos. Mesmo diría que, se remanecen, é sobre todo en persoas que naquela altura colleron o vicio e o non soltaron, ou noutras que o aprenderon delas. De por parte, non estou moi seguro de que na súa orixe se tratase realmente dun castelanismo. Se, sincronicamente considerado o fenómeno, así o interpretar hoxe a conciencia dos falantes e dos ouvintes, pois serao, logo. Non constitúe, porén, un fenómeno desacougante. As interferencias contaminantes deben preocuparnos cando as variantes lingüísticas individuais que inducen, adquiren prestixio e collen unha carreira de espallamento, como unha mancha de aceite que se difunde, entre a comunidade lingüística. Se, pola contra, acontece que en vez de se estenderen tenden a recuar, é que se reaxiu eficazmente.

Engado esta "posdata" varios días despois de a entrada ser publicada e de recibir en resposta unha nota da nosa amiga, autora da suxestión inicial, onde advirte que aos políticos, se falan galego, case non se lles ouve dicir e, senón i case sempre e de cote. Cando enriba escribín que posíbelmente este hábito de fala non fora na súa orixe un castelanismo, pensaba precisamente en quen eran os que hai uns corenta anos o adoptaron. Podemos caracterizalos en bloque como xente nova, de formación universitaria, militante ou achegada a partidos políticos de esquerda, fillos da clase media urbá, castelán falantes maternos e neoconversos en canto galego falantes. A súa variedade lingüística era unha xiria, unha lingua especial levóxira -dito sexa sen má intención-, entre cuxos trazos diferenciadores estaba a pronunciación da conxunción e como un son vogal palatal fechado. Por influencia do castelán? Se disto me caben dúbidas é porque eles, eses falantes, tamén do castelán se querían diferenciar, pois incorrían, por cada enunciado que emitían, en un ou dous daqueles inmensos e paveros hiperenxebrismos que tanto nos teñen feito rir. Suxeitos dunha actitude ata ese extremo hipercaracterizadora dificilmente incorrerían nun castelanismo patente, como en aparencia o é o fenómeno que comentamos. Que outra explicación tería, pois logo? Sen estar disto moi seguro, seméllame unha variante debida á "lingua especial" ou xiria dese ambiente específico de acción política, o único en que moitos deles se expresaban en galego. A miña hipótese é que, nun primeirísimo momento, ese trazo é debido a un intento mal logrado de imitar alguén, poida que un utente daquela variedade diatópica onde alternan segundo o contexto fonético as dúas variantes enriba consideradas, e que se cadra deu en axir como modelo de acción, de vida e de fala para esa xente nova que dixemos. Case estou por dicir un nome; porén a tanto xa non me atrevo.

Mo como!

Non sei o que faga...; mais, por lle tirar ferro ao asunto, podiamos comezar esta leria cun gracexo. Unha nena, xogando coa palabra, dicíalle ao amigo, ou irmán, ou curmán...:
– Di “como”.
– Como –pronunciou o outro.
– Así non; dío moitas veces seguidas, todo de carreira.
– Comocomocomocomocomo... –o neno colle aire, non pode máis– mocomocomocomocomoco... –respira de novo...
– Ha, ha, ha! Picaches!
– ... ¿!
– Si, si! Dixeches “moco, moco, moco, moco, moco...!”

Outra escena, con outros actores. Están varios rapaces e rapazas discutindo menos seriamente do que máis. Nun momento dado, un deles fai que se sente ofendido polo que un terceiro dixo ou fixo. Así que, ollando para a compaña e sinalando o presunto ofensor, máis en broma do que en serio chía:
–Mo como!

Construcións morfosintácticas deste tipo son xa moi frecuentes entre os galego falantes de menos de corenta anos. Nos máis vellos desta idade escoitarase algunha vez; todo se contaxia. Nos moi vellos non se oirá, sacado algún raro caso. Onde agora se adoita dicir “Mo como / Cómomo”, “Xa ma sei” (a lección), “Lévoma / Ma levo” (a camisa que acabo de probar), “Pídomos” (os patíns que estamos vendo tras da vidreira)..., nesas situacións e contextos os vellos galegos diciamos: “Cómoo” ou "Que o como!", “Xa a sei”, “Lévoa”, “Eu quéroos”.

Falamos así naturalmente, sen autocorrixirnos. Así nos aprenderon a falar. Hai unha chea de verbos que nunca usaban como pronominais aqueles dos que aprendemos. Mesmo en construcións intransitivas: “Marchamos” e non “Marchámonos”, “Calade” e non “Caládevos”; aínda que alternasen “Vinde” e “Víndevos”, “Imos” e “Ímonos”. O que nunca acontecía era empregaren os verbos transitivos baixo a forma pseudorreflexiva ou pronominal: “comerse algo”, “saberse algo”, “levarse algo”, “pedirse algo”... Isto, pola contra, é normal no castelán oral. Velaí o foco de contaxio. Velaí máis un conduto por onde a norma castelá se está asentando como norma predominante do galego, sobre todo nos seus rexistros baixos.

Ou non tan baixos. Hoxe mesmo leo nun artigo de opinión dun xornal isto: “Hai unha vella sentencia que di que a revolución cómese aos seus líderes [...]”, e un pouco máis abaixo: “[...] e tragouse a moitos dos seus líderes que querían manter a vella utopía”. Ten unha escusa o autor, séndomos un pouco bos. Non é galego falante materno. Nin lingüista. Mais é dos que escriben e teñen moito escrito en lingua galega. E estes fan norma. A ver se toman conciencia da súa responsabilidade e se corrixen.

Damos fin aquí a esta leria sen dicirmos nada sobre outros trazos sintácticos castelanistas que asoman nas expresións citadas, concretamente o referente á colocación dos pronomes átonos (mo, ma, mos...) na cláusula e á construción do complemento directo coa preposición a (aos seus líderes, a moitos dos seus líderes). Son outros temas. Algunha vez os trataremos.

-

Débese respectalo

Lembremos o tratado en dúas das nosas lerias, as referentes ás construcións do tipo véselle triste e vese triste. Relación estreita con estas teñen aquelas construcións en que se calca o "leísmo" castelán, tema ao que dedicamos a leria inmediatamente anterior á presente.

Nesta quero brevemente comentar unha construción que escoitei hoxe á tarde. Aquel que falaba é un señor de máis de oitenta anos, nado nun coñecido porto pesqueiro da península do Barbanza, de onde saíu case un neno para andar mares e mundos. Desde que se retirou, vive de novo na súa vila natal, aínda que pasa tempadas máis ou menos breves na Coruña e nunha vila da ría de Pontevedra, onde habitan fillos seus, e mais no Canadá, onde mantén aínda casa aberta e ten tamén fillos e netos. Naquelas terras norteamericanas tivo a residencia principal durante os derradeiros anos da súa vida laboral, tras andar embarcado desde adolescente. Este home, que conserva unha moi boa saúde e unha grande autonomía psicofísica, fala varios idiomas, entre eles o inglés e o francés. Mesmo así, a súa fala galega non presenta ningunha pegada das longas e duradoiras singraduras polos mares e terras do mundo atlántico. Escoitalo falar sóame exactamente como me soaba o falar dos meus compañeiros de internado de hai cincuenta anos, nados naquela mesma vila e noutras da contorna. Escoitalo falar é, simplemente, un pracer.

Hoxe, hai unhas horas, estaba el a parolar dunha persoa que ultimamente tentara de o ir visitar á súa vila natal desde aqueloutra da ría de Pontevedra, o que non se puido realizar porque, cando o segundo telefonou con mentes de lle comunicar a visita, el non estaba na casa. Fora pasar aqueles días á Coruña. O noso home manifestábase, ao nos contar o caso, moi contrariado. Aínda que non se culpaba, éralle difícil de aturar a decepción do amigo, que se cadra xa non vai poder realizar a viaxe por cousa do traballo. Entón expresouse textualmente así: "É un bo amigo. Débese respectalo".

Non sei eu quen, eu coido que non, sabería falar con máis propiedade e xusteza. Haberá aqueles que dixesen: "É un bo amigo. Debe ser respectado". Estaría ben dito. Secomasí, non che é o mesmo. Na secuencia Débese respectalo están contidos uns semas secundarios que neste caso resultan enormemente pertinentes no tocante á vertente expresiva da comunicación. No signo de impersonalidade se está expresado o suxeito do "deber" de que se fala; este suxeito é, por unha banda, universal, pois atinxe a todo verdadeiro amigo; mais refire asemade, mediante a voz se, ao propio suxeito falante ou suxeito da enunciación, que así se implica voluntaria e sentidamente como o primeiro a quen ese deber atinxe. É coma se en francés dixésemos "On doit le respecter", traducible tamén á nosa lingua como "Debemos respectalo" ou "Un debe respectalo", traducións ambas nas que o falante, o suxeito da enunciación, se afirma e compromete como suxeito voluntario dese deber. Velaí o segredo da precisión e a propiedade que caracterizan a expresión empregada con toda naturalidade polo noso interlocutor desta tarde.

Poderiamos rematar aquí esta leria, pois o máis importante do que cumpría dicir está dito. Agora ben, xa que vén ao caso da construción explicada relacionala co fenómeno do lleísmo sintáctico, vexamos que a tradución máis normal dela ao castelán sería: "Es un buen amigo. Se le debe respetar". É exactamente, en canto ás funcións sintácticas, parella á secuencia galega empregada polo noso falante, cunha importante diferenza: na secuencia en castelán hai leísmo, úsase le no canto de lo para a substitución pronominal do complemento directo. Ata aquí, ningún problema. O problema serio preséntase cando un galego falante, influído pola norma castelá, dixese: "É un bo amigo. Débeselle respectar". E nós os galegos aturamos isto, case o vemos normal. Os amigos canadenses francófonos do noso home, que entenderían se lles dixermos: " Un bon ami, on doit lui respecter"? O que lle hai que respectar?, preguntarían, se calasen, en silencio. O mesmo tería de ser entre nós se aínda fósemos nós.

O lleísmo sintáctico

Como vexo que ao falarmos galego estamos sometidos á norma castelá, non me vou domear á ficción de o non estarmos. Así que non terei receo en recorrer ao castelán para entender certas construcións lingüísticas galegas, e moito menos se o fenómeno que se tenta explicar, como é o caso, se explica adecuadamente pola influencia certa e directa da norma castelá.

En castelán existe, como é sabido, unha variante de construción sintáctica denominada "leísmo". Consiste na substitución pronominal do complemento directo, cando o referente é persoa, mediante le e les, formas pronominais que outrora só se empregaban para substitución do complemento indirecto. Recibe tal fenómeno, como foi dito, a denominación de "leísmo". Vamos aos exemplos, que aclaran e ilustran. Supoñamos a oración Espero a mi padre. Outrora, tamén en castelán, só unha substitución pronominal era posíbel: Lo espero. Hoxe en día, a norma, sen excluír totalmente o recurso á construción tradicional, prefire a leísta: Le espero. Se o núcleo da fase nominal é un nome en feminino, coma en Amo a mi madre ou Espero a mis hermanas, tamén neste caso se pode dar a construción leísta. Teriamos entón Le amo e Les espero, respectivamente. Porén, como frecuentemente no contexto verbal precedente apareceron nomes de persoa en masculino, a anfiboloxía resultante é moi difícil de desambiguar. Tal é a razón de máis comunmente se manter neses casos a substitución polas formas pronominais femininas de complemento directo: La amo, Las espero. Finalmente, se a oposición de xénero está neutralizada -coma en Amo a mis padres, Espero a mis hermanos, Saluden (ustedes) a sus hijos-, outra vez a norma castelá prefire a variante leísta: Les amo, Les espero, Salúdenles (ustedes). Aquí o desambiguamento deita doadamente da situación extralingüística e das presuposicións e crenzas contextuais compartidas entre o suxeito e o destinatario da enunciación.

Velaí, brevemente exposta, a norma castelá. Esta é, naturalmente, produto dun cambio lingüístico que, coma todos os demais cambios, comezou a se producir nun punto e momento concretos para, lentamente na maior parte dos casos, se ir estendendo no espazo co tempo. Nesa dinámica de espallamento chegou xa hai moito onda nós e está a piques de se impór como norma tamén para a lingua galega. Eu, particularmente, e coido que moitos coma min, aínda asañamos perante cadeas lingüísticas como:

. Espérolle, de Espero (a) meu pai. Ou de Espero a vostede.

A norma de noso aínda nos convida a dicir Espéroo, ou mellor se cadra Espero por el.

. Ámolles, de Amo (a) meus pais.

Fieis á norma galega non interferida, esperamos ouvir e dicimos Ámoos.

. Saúdenlles, de Saúden (a)os seus fillos.
Teimosos, nós diremos de cote e esperamos ouvir Saúdenos.

Mais, agora, quen non leu algunha vez en algures un texto deste ou semellante teor:

O Director do Centro Cultural comprácese en convidarlle a vostede á inauguración do novo local social, que terá lugar ás 19 horas do próximo día 12. Saúdalle atentamente...

Hai tempo, o director dun instituto de ensino medio mandou aos membros da comunidade educativa mensaxes así codificadas, non co fin de amolar os seus profesores de lingua galega, mais quizais co mellor intencionado de os fornecer de supostos reais que ofreceren ao alumnado para exercicios de corrección lingüística: comprácese en convidalo/la a vostede..., Saúdao atentamente.

Calcos da linguaxe administrativa castelá, podería ser o diagnóstico. De onde ao mellor concluímos que noutras situacións e rexistros o fenómeno non se produce. Conclusión errónea sería. Depende dos falantes, da súa asunción da norma castelá, da súa capacidade de diferenciar códigos e normas, de moitos outros factores e circunstancias. Mais é o certo que o "lleísmo sintáctico" se está espallando pola comunidade lingüística galega con pouca resistencia da norma de noso e dos utentes. De cando en vez óense e, menos adoito, lense textos inzados de ocorrencias desas construcións. A súa erradicación non vos é moi doada. As raíces son xa fondas e vellas. Se non, aténdase a estes versos de Rosalía:

Por que, Dios piadoso,
por que chaman crime
ir en busca da morte que tarda,
cando a un esta vida
lle cansa e lle afrixe?

Aínda así, ninguén vaa pensar que se trata dun fenómeno moi repetido na lingua lírica galega rosaliana. Sen facer unha busca exhaustiva, non se sabería recoller moitos máis casos. Atópanse outras pasaxes onde a construción lleísta, en aplicación da norma castelá, era posíbel e porén non se dá. Por exemplo:

Todas por el reloucaban,
todas por el se morrían;
si o tiñan cerca, sorrían;
si o tiñan lonxe, choraban.

Claro está que os dous últimos versos se traducirían moi ben ao castelán aplicando o leísmo: "si le tenían cerca, sonreían; / si le tenían lejos, lloraban". Se, pola contra, os traducísemos empregando a forma lo, moitos casteláns entenderían que non é o gaiteiro, senón calquera obxecto preferiblemente inanimado, aquilo polo que as mozas choran cando lles falta a súa presenza. En galego e entre galego falantes maternos, tal interpretación non ocorre. Por iso mesmo, o lleísmo sintáctico énos, máis do que superfluo, sobexo e innecesario.